RELATORIU TRIMESTRAL SEGUNDU HUSI SISTEMA ATENSAUN NO RESPONDE SEDU
RELATORIU IMPRESA
16 de Dezembru 2009
Iha Outubru 2008, BELUN estabelese ona sistema Atensaun no Responde Sedu (AtReS) hodi halo monitorizasaun ba insidente violensia no situasaun hodi hatan ba konflitu no tensaun iha Timor-Leste. Agora, BELUN distribui relatoriu trimestral segundu, bazeia ba monitorisasaun iha sub-distritu 13.
Dadus ne’ebe halibur husi rede AtReS nian hatudu katak insidente violentu sai menus durante periodu relatoriu ida ne’e. Numeru insidente hatún husi insidente 187 iha periodu fulan Fevereiru ba fulan Maiu ba insidente 139 iha periodu fulan Juñu ba fulan Setembru.
Sub-distritu Ainaro Vila iha insidente barak liu, ho insidente 34. Violensia entre joven mak hanesan problema hela iha ne’e, no observador sira hare’e ida ne’e nomos hare’e atividade grupu arte marsiais aumenta iha Bobonaro, Liquica, Aileu, Covalima no Baucau. Iha mos abuzu drogas no tua iha fatin sira ne’e, no mos jogos ilegal osan (berjudi) aumenta.
Dadus ekonomiku durante periodu ida ne’e sujere katak folin produtu oioin lokal mak stavel no atividade komersial sai menus uitoan de’it. Aksaun buka servisu no sai ba sidade hodi hetan servisu kontinua. Observador sira hare’e numeru projeitu infrastrutura aumenta iha Timor-Leste tomak, no numeru negosiu foun, mane no feto nian mos aumenta, maibe iha tempu hanesan, benefisiu liu husi asistensia dezenvolvimientu (nao-governu) sai menus.
Durante periodu ida ne’e, tensaun politiku aumenta iha antisipasaun eleisaun suku, no tensaun ho ligasaun ba eleisaun mosu iha Liquica, Ermera no Covalima. Maski nune’e, nivel persepsaun katak oportunidade hetan so deit liu husi dalan familia ka partidu nian hamenus makas, no ida ne’e sujere karik katak atensaun ne’ebe prosesu eleitoral lori mai hasa’e nivel akontabilidade entre lideransa local.
Relatoriu hatudu katak relasaun entre komunidade no polisia no militar mak sai di’ak hela. Isu resolusaun disputa iha komunidade laran se hamosu pergunta iha fatin barak. Abuzu uma laran, liuliu violensia kontra feto nomos labarik, mak observa iha fatin-fatin hotu iha area ne’ebe monitorizasaun halao. Entaun, presiza estrategia kooperativu hodi prevene no responde ba isu ida ne’e.
BELUN espera katak Governu, parseiru dezenvolvimentu, no komunidade sira rasik bele utiliza analisa sistematiku ba kondisaun lokal ida ne’e hodi hatan ba desafio sira no reforsa rekursu lokal ne’ebe bele promove dame.
Atu hatene liu tan informasaun ba sistema AtReS, favor kontaktu:
Marilia (Bylah) da Costa
Program Manager, AtReS
BELUN, #5 Rua de Farol, Dili
Telefone Kantor: 331 0353
