Deklarasaun Konjunta Ministerio Saude, Ministerio Agrikultura e Peskas kona ba Epidemia Swine Flu/ Flu Babi

Dili, 29 Abril 2009 – Ministério Saúde no Ministério Agrikultura i Peskas iha loron 28 fulan Abril dader forma lalais komisaun altu nivel hodi responde moras foun SWINE FLU/FLU BABI nebe ameasa populasaun mundu tomak.
Iha lorokraik tuku 15.00, Komisaun Altu Nivel liu husi Konferensia da Imprensa hato’o ba Instituisaun no populasaun tomak atu hetan informasaun didi’ak kona ba moras ne’e no deklara Vigilânsia Epidemiológika hodi prevene moras ne’e afekta populasaun iha rai laran.
Moras SWINE FLU/FLU BABI infekta ema barak ona Iha Mexico, Estadu Unidos, Kanada, Nova Zelandia, ho numero ne’ebe boot. Ho epidemia moras ida ne’e komunidade global sai paniko hanesan pandemia ida.
Swine flu (flu Babi) hanesan moras respirasaun iha fahi ne’be da’et lalais ba ema seluk. Moras ne’e kauza husi virus tipu A ho sub tipu H1N1. Virus ida ne’e transmite husi kontaktu direita ka indireita entre fahi nebé infektadu, mos infekta ba ema ne’ebe iha risku atu da’et. Se ema ruma infektadu sei da’et lalais ba ema seluk liu husi anin wainhira fani ka me’ar. Swine flu la transmite liu husi hahan ka produk fahi.
Flu Babi/swine flu, baibain afekta deit ba fahi, maibe dalaruma da’et mos ba ema. Em geral, simtomas klínika ladun espesifik maibe hanesan ho flu baibain, sinal klinika ne’e apresenta mos asimtomátika (la iha sintomas) to’o pneumonia nebe grave, no to’o kauza mate.

Sintomas husi flu fahi mak: isin manas >380 C, isin malirin, infeksaun iha kakorok, me’ar, ulun moras, isin moras, no dalaruma diarea ho muta.
Diagnosa ba moras ne’e liu husi kolekta spesimen ka ran. Tratamento atu hanesan ho flu baibain: presija diskansa, hela iha uma deit, hemu be barak, Evita hemu alkohol ka fuma, hemu aimoruk ba isin moras nian. Estados unidos rekomenda aimoruk anti viral hanesan Tamiflu no Zanamivir wainhira moras ne’e serius.
Agora dadauk iha mundu sei dauk iha vacina ba virus ida ne’e maibe atu prevene infesaun virus ne’e liu husi: fase liman ho sabaun ka antiseptika, wainhira sente liman sei foer la bele naran kaer ibun, inus ka matan. Tissue nebe uza hodi hamós me’ar tenki soe ba lixo no ema nebe taka ibun ho liman wainhira me’ar tenki fase liman.
Komisaun Altu Nível ne’e sei buka nafatin informasaun ho apoiu husi Agénsia ONU sira liuliu WHO nebe iha sira nia enkontro emergensia 27 Abril 2009 iha Geneva deklara situasaun ne’e alerta ba pandemik husi fase 3 ba agora fase 4.
Rezultado husi sorumutu ba dala uluk husi komisaun ne’e mak:
• Seidauk konsidera situasaun ne’e hanesan pandemia, maibe husu ba professionais saúde no pecuária atu hola medidas hodi halo vigilansia epidemologika iha Hospital, CHCs sira iha rai laran
• La presiza taka ka hapara aktividade fronteira no aktividade mobilizasaun ba rai liur ka tama mai rai laran
• Komisaun sei fornese nafatin informasaun kona ba situasaun ne’e ba populasaun

Nune’e, Ministerio Saude no Ministerio Agrikultura liu husi Sekretario Estado Pekuario sei monitoriza nafatin númeru husi moras influensa ida ne’e. Sei monitoriza mos moras respirasaun iha fasilidade saude publika no mos klínika privada sira.
Governo la bandu ema atu halao viagem ba rai li’ur ka mai laran no la presiza halo screening iha airoporto no fronteira sira, maski nune’e sei hato’o informasaun ne’e hato’o nafatin ba viajante sira.
La bandu importasaun produtu na’an fahi iha rai laran. maibe karantina sei kontinua nafatin halo monitorizasaun ba importasaun hirak ne’e konforme lei ka standard Internasional nebe vigora. Ami sei kolabora hamutuk ho organizasaun global (WHO, FAO) atu hare hamutuk situasaun ne’e.
Governo iha komitmentu atu fornese informasaun ba publiku.